Projekty
Galerie zdjęć
Partnerzy

NAPISALI O NAS
Dziennik Zachodni: BIELSZCZANIE Z POLSKI I ZE ŚWIATA ZWIERAJĄ SZEREGI
"Zakończyła się rejestracja Towarzystwa Przyjaciół Bielska-Białej i Podbeskidzia. Wybrane zostały władze, trwa zakładanie konta, powstaje strona internetowa. Przewodniczącą jest autorka pomysłu Grażyna Staniszewska, zastępcą prof. Marek Trombski, były rektor ATH. ..."
Czytaj artykuł >
NaszeMiasto.pl: WPŁYWOWI BIELSZCZANIE ZAMIERZAJĄ PROMOWAĆ MIASTO I REGION
"Właśnie zostało zarejestrowane Towarzystwo Przyjaciół Bielska-Białej i Podbeskidzia, które skupia wpływowych, rodowitych bielszczan rozsianych po całym świecie i tych, którzy nadal mieszkają nad Białą. Towarzystwo stawia sobie za cel m.in. promocję miasta w świecie ..."
Czytaj artykuł >

Content on this page requires a newer version of Adobe Flash Player.

Get Adobe Flash player

02 lipca 2011
TZW. STARY CMENTARZ EWANGELICKI W BIELSKU. OPRACOWAł PIOTR KENIG MUZEUM W BIELSKU-BIAłEJ

 

TZW. STARY CMENTARZ EWANGELICKI W BIELSKU
Opracował PIOTR KENIG Muzeum w Bielsku-Białej
Stary cmentarz ewangelicki w Bielsku położony jest na północ od zespołu zabudowań
parafii ewangelickiej, zwanych „Bielskim Syjonem”, skupionych wokół kościoła Zbawiciela.
Teren cmentarza na planie prostokąta rozciąga się w kwartale ograniczonym ulicami
Modrzewskiego, Listopadową, Grunwaldzką i Słowackiego, brama wejściowa znajduje się od
strony południowej.
Do początku lat 30-tych XIX w. bielscy luteranie grzebani byli na cmentarzu
przy kościele św. Trójcy. Z końcem 1832 r. z powodu epidemii cholery władze zakazały
pochówków w obrębie miasta, w związku z tym zarówno katolicy, jak i ewangelicy rozpoczęli
chowanie swoich zmarłych na założonym w 1831 r. tzw. cmentarzu epidemicznym,
położonym za tzw. strzelnicą (dzisiaj Bielskie Centrum Kultury). Uciążliwości związane
z korzystaniem zimową porą z tak odległego miejsca przyczyniły się do założenia przez
bielskich ewangelików odrębnego cmentarza, ulokowanego na terenie ofiarowanym zborowi
przez mydlarza Gottlieba Klimke. Cmentarz ten poświęcono 10 lutego 1833 r., pierwszych
zmarłych pochowano 19 lutego, w następnym roku cały teren otoczono murem. Cmentarz
zajmował pierwotnie kwadrat o boku 80 x 80 m, dwie krzyżujące się prostopadle aleje
wyznaczały cztery identyczne kwatery, brama główna znajdowała się od strony wschodniej.
Na przełomie lat 50-tych i 60-tych XIX w. koniecznym stało się poszerzenie areału
cmentarza: zwiększono dwukrotnie jego powierzchnię poprzez dołączenie pasa terenu o
szerokości 20 m od strony południowej oraz terenu o wymiarach 100 x 60 m od strony
wschodniej. Przy murze południowym ok. 1860 r. wzniesiono wg projektu bielskiego
architekta Juliusza Appelta piętrowy dom ogrodnika i grabarza wraz z kostnicą, obok stanęła
okazała brama cmentarna, zaprojektowana prawdopodobnie przez Emanuela Rosta seniora.
Utrzymana w stylu okrągłych łuków (Rundbogenstil), należy do najczystszych na terenie
Bielska przykładów jego odmiany romanizującej, stanowiąc zabytek wysokiej klasy. Na
prawo od bramy stanęła też neoromańska dobudówka. Nową część cmentarza poświęcono
21 października 1862 r., do tego czasu w starej części spoczęło ogółem 4106 osób.
Po rozbudowie cmentarz liczył siedem sektorów. Pochowano na nim wielu wybitnych
bielszczan. Spoczywają tu burmistrzowie miasta Gustav Johanny (1848-1860), Karl
Sennewaldt (1860-1867), Moritz Gustav Scholz (1867-1880), Heinrich Hoffmann (1882-
1891), Rudolf Hoffmann (1908-1918). W 1920 r. pochowano długoletniego pracownika
magistratu bielskiego dr Karla Schneidera, autora cennego Sprawozdania z posiedzeń
Rady Miejskiej w Bielsku 1868-1898. Spośród duchownych ewangelickich mają tu swoje
groby proboszcz bielski i senior śląski Josef Schimko († 1858), superintendent morawsko-
śląski Karl Samuel Schneider († 1882), proboszcz Martin Modl († 1914). Spośród
pedagogów szkół bielskich wieczny spoczynek znaleźli tu m.in. dyrektorzy słynnego niegdyś
ewangelickiego seminarium nauczycielskiego Heinrich Jaap (1872-1896) i Karl Gerhardt
(1896-1935) oraz dyrektor szkoły realnej Karl Ambrozy († 1887) – inicjator przekształcenia
Cygańskiego Lasu w park miejski. Spośród fabrykantów i kupców pochowani są na
cmentarzu członkowie rodzin Bathelt, Bartelmuss, Förster, Josephy, Kolbenheyer,
Mänhardt, Schneider, Sennewald, Zipser. Do najpiękniejszych nagrobków cmentarza
należy pomnik przemysłowca i finansisty Teodora Sixta (†1897), patronującego jednej z ulic
miasta.

TZW. STARY CMENTARZ EWANGELICKI W BIELSKU. Opracował PIOTR KENIG Muzeum w Bielsku-Białej


Stary cmentarz ewangelicki w Bielsku położony jest na północ od zespołu zabudowańparafii ewangelickiej, zwanych „Bielskim Syjonem”, skupionych wokół kościoła Zbawiciela.Teren cmentarza na planie prostokąta rozciąga się w kwartale ograniczonym ulicamiModrzewskiego, Listopadową, Grunwaldzką i Słowackiego, brama wejściowa znajduje się odstrony południowej.

     Do początku lat 30-tych XIX w. bielscy luteranie grzebani byli na cmentarzuprzy kościele św. Trójcy. Z końcem 1832 r. z powodu epidemii cholery władze zakazałypochówków w obrębie miasta, w związku z tym zarówno katolicy, jak i ewangelicy rozpoczęlichowanie swoich zmarłych na założonym w 1831 r. tzw. cmentarzu epidemicznym,położonym za tzw. strzelnicą (dzisiaj Bielskie Centrum Kultury). Uciążliwości związanez korzystaniem zimową porą z tak odległego miejsca przyczyniły się do założenia przezbielskich ewangelików odrębnego cmentarza, ulokowanego na terenie ofiarowanym zborowiprzez mydlarza Gottlieba Klimke. Cmentarz ten poświęcono 10 lutego 1833 r., pierwszychzmarłych pochowano 19 lutego, w następnym roku cały teren otoczono murem. Cmentarzzajmował pierwotnie kwadrat o boku 80 x 80 m, dwie krzyżujące się prostopadle alejewyznaczały cztery identyczne kwatery, brama główna znajdowała się od strony wschodniej.

     Na przełomie lat 50-tych i 60-tych XIX w. koniecznym stało się poszerzenie areałucmentarza: zwiększono dwukrotnie jego powierzchnię poprzez dołączenie pasa terenu oszerokości 20 m od strony południowej oraz terenu o wymiarach 100 x 60 m od stronywschodniej. Przy murze południowym ok. 1860 r. wzniesiono wg projektu bielskiegoarchitekta Juliusza Appelta piętrowy dom ogrodnika i grabarza wraz z kostnicą, obok stanęłaokazała brama cmentarna, zaprojektowana prawdopodobnie przez Emanuela Rosta seniora.Utrzymana w stylu okrągłych łuków (Rundbogenstil), należy do najczystszych na terenieBielska przykładów jego odmiany romanizującej, stanowiąc zabytek wysokiej klasy. Naprawo od bramy stanęła też neoromańska dobudówka. Nową część cmentarza poświęcono21 października 1862 r., do tego czasu w starej części spoczęło ogółem 4106 osób.

     Po rozbudowie cmentarz liczył siedem sektorów. Pochowano na nim wielu wybitnychbielszczan. Spoczywają tu burmistrzowie miasta Gustav Johanny (1848-1860), KarlSennewaldt (1860-1867), Moritz Gustav Scholz (1867-1880), Heinrich Hoffmann (1882-1891), Rudolf Hoffmann (1908-1918). W 1920 r. pochowano długoletniego pracownikamagistratu bielskiego dr Karla Schneidera, autora cennego Sprawozdania z posiedzeńRady Miejskiej w Bielsku 1868-1898. Spośród duchownych ewangelickich mają tu swojegroby proboszcz bielski i senior śląski Josef Schimko († 1858), superintendent morawsko-śląski Karl Samuel Schneider († 1882), proboszcz Martin Modl († 1914). Spośródpedagogów szkół bielskich wieczny spoczynek znaleźli tu m.in. dyrektorzy słynnego niegdyśewangelickiego seminarium nauczycielskiego Heinrich Jaap (1872-1896) i Karl Gerhardt(1896-1935) oraz dyrektor szkoły realnej Karl Ambrozy († 1887) – inicjator przekształceniaCygańskiego Lasu w park miejski. Spośród fabrykantów i kupców pochowani są nacmentarzu członkowie rodzin Bathelt, Bartelmuss, Förster, Josephy, Kolbenheyer,Mänhardt, Schneider, Sennewald, Zipser. Do najpiękniejszych nagrobków cmentarzanależy pomnik przemysłowca i finansisty Teodora Sixta (†1897), patronującego jednej z ulic miasta.

    Od końca XIX w. na starym cmentarzu zaczynało brakować miejsca na dalsze pochówki, w związku z tym w latach 1909-1911 przy ul. Listopadowej założono cmentarz tzw. nowy. Z kolei na starym pojawiła się wówczas wydzielona kwatera sióstr ewangelickich, obsługujących m.in. bielski szpital przy ul. Wyspiańskiego.

   W pierwszych miesiącach po zakończeniu II wojny światowej na starym cmentarzu grzebano potajemnie zwłoki osób pomordowanych w więzieniach milicji i bezpieki, systematycznie dewastowane były nagrobki, gdzie starannie zamurowywano, zaczerniano bądź skuwano niemieckie inskrypcje. Normalnych pochówków nie było już prawie wcale, ostatni miał miejsce w 1953 r. (fabrykant mydła Viktor Wilke). Cmentarz zamknięto, władze komunistyczne planowały w przyszłości jego całkowitą likwidację i wykorzystanie terenu pod zabudowę. Postępowała dewastacja, rabowano bezkarnie nagrobki, tzw. element urządzał libacje wśród dziczejącej zieleni.

    W latach 80-tych XX w., w związku z poszerzaniem ul. Grunwaldzkiej, północny mur cmentarza przesunięto o około 8 m w kierunku południowym, przy czym szczątki zmarłych pochowanych w grobach pasa przymurnego ekshumowano i pogrzebano w głębi cmentarza – pozostawiono jedynie nagrobki na osiach głównych alei.

    Teren cmentarza porasta obecnie bujna zieleń, wśród której znajdują się cenne okazy starodrzewu, m.in. półkoliste grupy grabów na skrzyżowaniu głównych alei. Zachowane nagrobki reprezentują głównie klasycyzm, różne odmiany historyzmu, modernizm połączony niekiedy z elementami art deco i funkcjonalizmu, oraz – rzadziej – secesję. Najczęściej występujące typy nagrobków to obelisk, stella, płyta, nagrobek pulpitowy, krzyż na cokole. Do wyjątków należą nagrobki dopełnione rzeźbą figuralną. 

    Stan zachowania cmentarza jest bardzo zły. Niszczenie nagrobków jest wynikiem braku opieki oraz celowej działalności, o której świadczą porozrzucane części pomników, zachlapane zaprawą cementową lub skute napisy, a także odsunięte płyty grobowców i porozbijane w celach rabunkowych trumny. W 1997 r. na zlecenie Miejskiego Konserwatora Zabytków w Bielsku-Białej przeprowadzono szczegółową inwentaryzację konserwatorska cmentarza, umożliwiającą obecnie przystąpienie do prac renowacyjnych na terenie tego cennego zabytku sztuki sepulkralnej.

Umieścił Administrator